Szpotawość kolan (szpotawe kolana) to charakterystyczne ustawienie kończyn dolnych, wygiętych w łuk. Obie kończyny wyprostowane, w ustawieniu ze złączonymi kostkami, przypominają literę „O” i charakteryzują się odstępem między kolanami wynoszącym minimalnie 4-5 cm.


Anatomia i uszkodzenia

Prawidłowe ustawienie stawów kolanowych jest bardzo istotne w profilaktyce wszelkich przeciążeń kończyn dolnych. Staw kolanowy jest utworzony przez wypukłą część kości udowej oraz wklęsłą powierzchnię kości piszczelowej. Pomiędzy tymi powierzchniami znajdują są dwie łąkotki, kształtem przypominające rogale, po przyśrodkowej i bocznej stronie stawu. Pełnią one rolę poduszek amortyzacyjnych, które pomagają powierzchniom stawowym w dopasowaniu, podczas złożonych ruchów w stawie. Staw kolanowy wzmocniony jest licznymi więzadłami. Główną funkcją więzadeł jest zabezpieczenie przed nadmiernymi ruchami, które mogą działać destrukcyjnie na staw.

Staw kolanowy jest stawem zawiasowym, w którym zachodzą głównie ruchy prostowania i zginania (ruch goleni do przodu i do tyłu). Możliwe jest to dzięki mięśniom prostownikom stawu kolanowego (mięsień czworogłowy uda) oraz zginaczom stawu kolanowego (mięsień dwugłowy uda, mięsień półbłoniasty, mięsień półścięgnisty).

W prawidłowym, fizjologicznym rozwoju tuż po urodzeniu kończyny dolne dziecka ustawiają się szpotawo i jest to stan prawidłowy. Wraz z kolejnymi miesiącami życia kończyny dolne zmieniają swoje ułożenie przechodząc często w koślawość (ustawienie kończyn dolnych przypomina literę „X”). Jeśli rozwój dziecka przebiega prawidłowo, w wieku około 5-6 lat kończyny dolne powinny ustawiać się w prawidłowej, fizjologicznej osi.

Gdy spojrzymy na kończyny dolne z przodu fizjologiczna oś tworzy linię prostą, ustawioną prostopadle do podłoża, przechodzącą przez środek stawów: biodrowego, kolanowego oraz skokowego. Odchylenia od tej osi powoduje przeciążenie wszystkich stawów kończyny dolnej, miednicy i kręgosłupa.

Nieprawidłowa oś kończyn dolnych w przypadku braku terapii będzie działała negatywnie na bardzo wiele struktur. Początkowo dochodzi do rozciągnięcia torebki i więzadeł po bocznej części stawu, z czasem asymetrycznym obciążeniom zostają poddane łąkotki i chrząstka stawowa.

Szpotawość stawów kolanowych w życiu dorosłym wraz z nadwagą są głównymi czynnikami choroby zwyrodnieniowej,
gdzie największe zniszczenia pojawiają się w przyśrodkowym przedziale stawu.

Objawy

W przypadku szpotawości, kończyny dolne układają się w charakterystyczny kształt litery „O”. Skutkiem takiego ustawienia jest brak swobodnego łączenia kolan. Zauważyć także można asymetrię ustawienia rzepek, które zmieniają swoje centralne położenie.

Łatwo także można zauważyć, że u pacjenta podczas codziennej aktywności kolana ustawiane są „na zewnątrz”. Jest to szczególnie widoczne podczas przysiadów, wchodzenia po schodach czy skoków. Szpotawość można także zaobserwować podczas chodu, gdyż jest on niepewny, chwiejny oraz niezgrabny.

Kolejnym objawem występowania szpotawości kolan mogą być dolegliwości bólowe związane z chorobą zwyrodnieniową. Najczęściej ból występuje w trakcie chodu a szczególnie w trakcie wchodzenia lub schodzenia ze schodów. Dodatkowym objawem jest obrzęk gromadzący się wokół stawu oraz zaniki mięśniowe.

Szpotawe kolana mogą rzutować w sposób pośredni na powstanie dolegliwości bólowych w obrębie stawów biodrowych i skokowych.

Przyczyny

Stawy kolanowe ustawione szpotawo mogą występować jako skutek znacznej szpotawości w życiu płodowym, gdzie brak miejsca powodował zakładanie nóg na siebie. Tego typu sytuacja występuje szczególnie podczas ciąż bliźniaczych i może mieć wpływ na życie dorosłe.

Do przyczyn szpotawości zaliczana jest również choroba Blounta. Postać dziecięca występuje między 2 a 4 rokiem życia. Powoduje ona zniekształcenia kości piszczelowych w wyniku zaburzeń wzrostu kłykcia kości piszczelowej. Choroba Blounta objawia się obustronną szpotawością znacznego stopnia.

Szpotawość kolan w życiu dorosłym może być także następstwem problemów w stawach sąsiednich: Dysplazja bioder (nieprawidłowo ukształtowany staw biodrowy), wady stóp, a szczególnie choroba zwyrodnieniowa stawów biodrowych.

Szpotawość stawów kolanowych może być również efektem powikłań po różnego rodzaju urazach (złamania, zwichnięcia) w rejonie obręczy biodrowej, uda, podudzia lub stopy.

Czasami kolana szpotawe występują u osób intensywnie trenujących sport, a szczególnie piłkę nożną, co można zaobserwować patrząc na sylwetki dorosłych piłkarzy. Powtarzalne pozycje, nadmierne obciążenia, a szczególnie duże napięcie mięśni czworogłowych (aktywowanych podczas kopania) może sprzyjać zniekształceniu.

Diagnostyka

Udając się do fizjoterapeuty należy przygotować się na pytania o wcześniejsze problemy zdrowotne oraz urazy. W badaniu ocenie będzie podlegała cała sylwetka ze szczególnym uwzględnieniem miednicy oraz kończyn dolnych. Badający powinien ocenić ustawienie miednicy i kończyn dolnych w spoczynku i w ruchu. Fizjoterapeuta powinien sprawdzić również ruchomość stawu biodrowego, kolanowego, skokowego oraz wysklepienie stóp.

W przypadku znacznej szpotawości i dolegliwości bólowych konieczne może się okazać rozszerzenie diagnostyki obrazowej o RTG lub MR (rezonans magnetyczny).

Leczenie

Fizjoterapia

Terapia kolan szpotawych opiera się głównie na ćwiczeniach. Główną zasadą ćwiczeń powinno być ustawienie kończyn dolnych w prawidłowej, fizjologicznej osi. Pacjent powinien się uczyć utrzymywać prawidłową oś w pozycji statycznej oraz dynamicznej podczas zadań ruchowych przypominających codzienną aktywność.

W procesie leczenia niezwykle istotne są ćwiczenia z wykorzystaniem czucia głębokiego. Dzięki nim jesteśmy w stanie bez kontroli wzroku nauczyć się prawidłowego ustawienia kolan oraz wiemy, kiedy kolana kierują się na zewnątrz. Wpływa to na efektywność oraz przyspiesza tworzenie prawidłowego schematu ciała. Gdy pacjent opanuje proste zadania pomocne będzie wykorzystanie dodatkowych przyborów takich jak dyski sensoryczne, trampoliny oraz równoważnie.

Ustawienie miednicy i kontrola tułowia jest również istotna, jeśli celem ćwiczeń jest kształtowanie prawidłowej osi kończyn dolnych. Symetryczne ustawienie miednicy oraz praca nad centralną stabilizacją tułowia powinny być jednym z głównych celów ćwiczeń.

Dla uzyskania prawidłowej osi konieczna może być także poprawa ruchomości stawowej biodra czy stawu skokowego oraz zrównoważenie napiec mięśniowych utrwalonych w szpotawości. Fizjoterapeuta może wykorzystać do tego techniki terapii manualnej, masaż mięśniowo-powięziowy oraz ćwiczenia rozciągające.

Niezwykle ważna jest także aktywność ruchowa. Jednak uprawianie sportu nie jest gwarancją prawidłowego ustawienia kończyn dolnych. Nieprawidłowy trening może czasem pogłębiać wadę! Warto zasięgnąć rady fizjoterapeuty, który pomoże uzupełnić trening o dodatkowe ćwiczenia oraz pokazać ćwiczenia, które nie są wskazane.

Fizykoterapia

Zabiegi fizykoterapeutyczne mają zastosowanie tylko w celu złagodzenia dolegliwości bólowych. Do zabiegów przeciwbólowych zaliczamy m. in. elektroterapię, krioterapię, ciepłolecznictwo, magnetoterapię oraz laseroterapię.

Zaopatrzenie ortopedyczne

Jeśli do szpotawości kolan przyczyniają się wady stóp pomocne mogą się okazać wkładki ortopedyczne. W przypadku dużych dolegliwości bólowych powiązanych ze szpotawością w momentach dużych obciążeń stawu pomocna może być orteza lub opaska usztywniająca.

W przypadku znacznych dolegliwości bólowych w celu odciążenia stawu zastosować można laskę, kulę lub kije do nordic walking. Powinno się je trzymać w ręce przeciwległej do kończyny chorej. O wyborze pomocy do chodzenia powinien zadecydować fizjoterapeuta, który oceni wzorzec chodu.

Leczenie operacyjne

W przypadku osób młodszych, kiedy największym problemem jest sama szpotawość (brak znacznych uszkodzeń chrząstki stawowej) lekarz może brać pod uwagę osteotomię korygującą (zabieg, który pozwala na korekcje ustawienia osi kończyny dolnej). W przypadku dużych zniszczeń stawu brane są pod uwagę inne metody leczenia operacyjnego (endoprotezoplastyka całkowita lub połowicza).

Przebieg rehabilitacji po zabiegu będzie zawsze indywidualny ponieważ zależy od wielu czynników. Decyzje o doborze ćwiczeń i momencie obciążania stawu powinni wspólnie podejmować lekarz wraz z fizjoterapeutą. Głównymi celami będzie poprawa ruchomości, siły i stabilności stawowej. Ważna będzie praca nad prawidłowym wzorcem chodu.


Rokowania

 

W przypadku niewielkiej szpotawości fizjoterapia może dać pozytywne rezultaty i wpłynąć na złagodzenie dolegliwości bólowych. Jednak efekt końcowy zależy od przyczyn powstania problemu. Regularne ćwiczenia z fizjoterapeutą oraz skrupulatne wykonywanie zaleconych ćwiczeń w domu są tu kluczowe. Należy zdać sobie jednak sprawę, że szpotawość stawów kolanowych często postępuje i bardzo szybko doprowadza do choroby zwyrodnieniowej co może się zakończyć zabiegiem operacyjnym.

 Bibliografia:

  1. Schunke M., Schulte E., Schumacher U., Voll M.:PROMETEUSZ Atlas Anatomii Człowieka. Anatomia ogólna i układ mięśniowo-szkieletowy, MedPharm Polska, Wrocław 2009.

Oceń artykuł i pomóż rozwijać portal

Średnia ocena 0 / 5. Liczba Głosów: 0

Jakoże spodobał Ci się ten artykuł...

...podziel się nim ze znajomymi na portalu społecznościowym