03 listopada 2018

Zaburzenia integracji sensorycznej (S.I) polegają na upośledzeniu przetwarzania informacji czuciowych przez ośrodkowy układ nerwowy.  Zaburzenia te mogą dotyczyć wszystkich układów czuciowych - układu wzrokowego, słuchowego, układów czucia powierzchownego i głębokiego (m.in. czucie dotyku, temperatury, położenia ciała), układu przedsionkowego (orientacja ciała w przestrzeni) i in.

Szacuje się że zabrzenia integracji sensorycznej obejmują od 5 do 10% dzieci bez innych zaburzeń rozwojowych. W przypadku dzieci dotkniętych różnymi formami niepełnosprawności odsetek ten wzrasta i waha się według różnych szacunków od 40 do 88%.

ANATOMIA I USZKODZENIA

Integracja sensoryczna to proces odbierania, przewodzenia oraz interpretacji informacji pochodzących ze środowiska. Integracja sensoryczna zapewnia prawidłową koordynację ruchową i postawę ciała, planowanie ruchu oraz wspiera proces uczenia się.

Proces integracji sensorycznej odbywa się w różnych strukturach ośrodkowego układu nerwowego odpowiedzialnych za odbieranie i przetwarzanie informacji czuciowych płynących ze wszystkich zmysłów jakimi dysponuje nasz organizm.  Zmysły to nic innego jak grupy receptorów czuciowych. Do powszechnie znanych zmysłów zalicza się wzrok, węch, smak, słuch i dotyk. Bardzo istotnym, lecz mniej znanym, jest zmysł czucia wewnętrznego. Tworzą go receptory zbierające informację o położeniu i ruchu ciała w przestrzeni (układ czucia głębokiego), oraz położeniu i  ruchu ciała względem siły grawitacji (układ przedsionkowy)

Informacje czuciowe są odbierane za pomocą oczu, nosa, uszu, receptorów czucia skórnego (dotyku, bólu, temperatury, nacisku), receptorów czucia głębokiego (obecne w mięśniach ścięgnach i stawach) oraz receptorów układu przedsionkowego (błędnik). Następnie są one dostarczane do ośrodkowego układu nerwowego, organizowane i interpretowane tak, aby mogły być wykorzystane w złożonych czynnościach codziennych. Mózg stale „porządkuje” docierające do niego bodźce - w pierwszej kolejności lokalizuje je, następnie rozpoznaje i segreguje aby na samym końcu zintegrować je  i zareagować na nie w odpowiedni sposób.

Twórczyni koncepcji integracji sensomotorycznej twierdziła, że niemowlęta są zdolne do odbierania bodźców wzrokowych, słuchowych oraz dotykowych. Nie potrafią jednak różnicować poszczególnych wrażeń ze środowiska. Umiejętność ta nabywana jest wraz z procesem dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego.

OBJAWY

W literaturze opisuje się kilka rodzajów zaburzeń integracji sensorycznej (S.I) . Jednym z nich jest nadmierna wrażliwość na bodźce:

  • W przypadku nadwrażliwości układu dotykowego można zaobserwować tzw. obronność dotykową - dziecko w każdy możliwy sposób stara się uciec od bodźca, który w jego interpretacji jest dla niego groźny lub nieprzyjemny. W wielu przypadkach zaburzenie to współwystępuje z nadpobudliwością zarówno ruchową jak i zaburzeniami koncentracji uwagi. Maluch z obronnością dotykową: nie lubi zakładać zbyt ciasnych ubrań, nie toleruje mycia twarzy, protestuje w trakcie obcinania paznokci. Problem pojawia się również w trakcie spożywania posiłków - wybierane są pokarmy o jednolitej konsystencji, problemy pojawiają się ze spożywaniem pokarmu, który trzeba dobrze gryźć.

  • Nadwrażliwość w obrębie układu przedsionkowego manifestuje się na dwa sposoby. Pierwszym z nich jest niepewność grawitacyjna - dziecko ma problemy z odrywaniem stóp od podłoża, ma lęk wysokości, nie toleruje przewrotów ani turlania po podłodze czy na sali zabaw. Drugą reakcją jest nietolerancja ruchu - dziecko zgłasza uczucie dyskomfortu w przypadku ruchów wykonywanych zbyt gwałtowanie lub w trakcie ruchu obrotowego (jazda na karuzeli), bardzo często stwierdza się również chorobę lokomocyjną.

  • Gdy nadwrażliwość dotyczy słuchu, wzroku lub zapachu, dziecko może między innymi zatykać uszy w trakcie puszczania głośniej muzyki, mrużyć oczy przy zbyt jasnym świetle, nie tolerować wybranych zapachów.

Dzieci z obniżoną wrażliwością na bodźce prezentują inne objawy. Ich układ nerwowy ma znaczne problemy z rozpoznawaniem informacji płynących z otoczenia powodując ciągłe poszukiwaniem odpowiedniej ilości bodźców czuciowych. U dzieci mogą pojawiać się stereotypowe zachowania, opóźniony rozwój ruchowy oraz niezgrabność ruchowa. Część dzieci nie będzie typem „poszukiwacza”, ale będzie je cechowała powolność i niska aktywność. Jeśli obniżony poziom wrażliwości dotyczy układu dotykowego, dziecko może mieć duże problemy z różnicowaniem lokalizacji bodźca dotykowego. Konsekwencją tego może być zaburzenie procesu prawidłowego kształtowania motoryki małej i dużej a także zdolności do orientacji w przestrzeni. Do motoryki małej, czyli sprawności ręki i ruchów precyzyjnych zaliczyć możemy pisanie, rysowanie, chwytanie, zapinanie guzików wiązanie sznurówek itp. Do motoryki dużej zaś, którą określamy jako sprawność fizyczną całego organizmu zaliczamy chód, bieganie, skoki, podskoki, rzuty itp. Wśród zaburzeń związanych z obniżoną wrażliwością na bodźce można wyróżnić:

  • Zaburzenia posturalno – oczne - dziecko przejawia duże trudności z przyswajaniem materiału szkolnego, ma niezgrabne ruchy, często postrzegane jest jako „ślamazara” - potyka się, nie umie obronić się przed upadkiem. U dzieci w trakcie wywiadu okazuje się, że nie lubią oni grać w gry zespołowe, nie potrafią celnie rzucać ani chwytać piłki, obserwuje się również zaburzenia lateralizacji - dziecko myli strony ciała. Duże problemy rodzi nauką czytania, pisania oraz rozwój zdolności matematycznych.

  • Zaburzenia integracji i sekwencyjności - dziecko ma trudności w obustronnej koordynacji ciała, myli strony, niechętnie przekracza kończynami linię pośrodkową ciała, dużą trudność sprawiają mu ruchy o charakterze sekwencyjnym, np. łapanie piłki po koźle.

  • Zaburzenia przedsionkowo – językowe - u dziecka występuje opóźniony rozwój mowy oraz zaburzenia planowania ruchu.

U części dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej zaobserwować można tzw. dyspraksję - zaburzenie planowania ruchów, trudności w wykonywaniu nowych sekwencji ruchowych. Dzieci potykają się w trakcie chodu oraz wchodzą na przedmioty leżące na podłodze, a ich rozwój w zakresie umiejętności samoobsługi jest opóźniony - mają problemy z wiązaniem sznurowadeł, zapinaniem guzików, posługiwaniem się sztućcami.

PRZYCZYNY I CZYNNIKI RYZYKA

Wśród przyczyn rozwoju zaburzeń integracji sensorycznej wymienia się między innymi oddziaływanie szkodliwych czynników w okresie życia płodowego. Możemy do nich zaliczyć infekcje matki, nadużywanie alkoholu i narkotyków, palenie papierosów. Jeśli przyszła mama, z różnych względów, w ciąży musi dużo przebywać w pozycji leżącej już w łonie matki dziecko jest niedostatecznie stymulowane sensorycznie.

W okresie okołoporodowym czynnikami, które mogą zaburzyć proces integracji sensorycznej są: uszkodzenia okołoporodowe, przedwcześnie rozpoczęty poród (układ nerwowy dziecka nie jest wystarczająco wykształcony), cięcie cesarskie (dziecko pozbawione jest momentu przechodzenia przez kanał rodny kobiety), łożysko przodujące czy niedotlenienie.

U starszych dzieci bardzo duży wpływ na zaburzenia integracji ma styl życia. Długie godziny spędzane przed komputerem i telewizorem sprawiają, że dzieci brakuje odpowiednie stymulacji czuciowej. Innym czynnikiem ograniczający prawidłowe procesy integracji sensorycznej jest nadopiekuńczość rodziców którzy nadmiernie wyręczają swoje dzieci w codziennych czynnościach takich jak wiązanie butów, zapinanie guzików czy spożywanie posiłków.

DIAGNOSTYKA

W trakcie procesu diagnostycznego zaburzeń integracji sensorycznej wykorzystywane są testy, wykonywane przez odpowiednio wyszkolonych terapeutów integracji sensorycznej. Można wśród nich wyróżnić:

  • Południowo-Kalifornijskie Testy Integracji Sensorycznej - zawierają one 14 testów, za pomocą których można oceniać prawidłowość przebiegu procesów sensorycznych. Dzięki nim można ocenić między innymi zdolność do zlokalizowania bodźca dotykowego, przekraczanie linii środkowej ciała, prawidłowość reakcji równoważnych, planowanie ruchu.

  • The Sensory Integration and Praxis Tests - zawiera 17 testów do oceny wizualizacji przestrzeni, niektórych aspektów percepcji wzrokowej oraz reakcji równoważnych.

  • Południowo-Kalifornijski Test Oczopląsu Porotacyjnego - na podstawie tego testu można ocenić funkcjonowanie układu przedsionkowego u dzieci na podstawie analizy oczopląsu (aby go wywołać dziecko obraca się na specjalnej desce wokół własnej osi).

  • Test of Sensory Functions In Infants - wykorzystuje się go w trakcie diagnostyki niemowląt. Za jego pomocą można ocenić wrażliwość dziecka na dotyk, kontrolę okoruchową, ocenia się także odpowiedź na stymulację przedsionkową.

DIAGNOSTYKA RÓŻNICOWA

Diagnozując zaburzenia integracji sensorycznej należy wykluczyć zaburzenia równowagi pochodzenia neurologicznego (ataksja móżdżkowa), zaburzenia zachowania oraz ADHD.

 

LECZENIE

Na potrzeby leczenia zaburzeń przetwarzania bodźców sensorycznych J. Ayers opracowała Metodę Integracji Sensorycznej (SI). Opiera się ona na następujących założeniach:

  • Układ nerwowy jest plastyczny – wykazuje on zdolność do ciągłych zmian i modyfikacji wraz ze zmianą środowiska. Plastyczność układu nerwowego jest ściśle związana z motywacją pacjenta do w wykonywanych zadań. Niezwykle istotne jest także zróżnicowanie środowiska, w którym odbywa się terapia.

  • Procesy integracji sensorycznej rozwijają się sekwencyjnie - złożone zachowania opierają się na podstawowych umiejętnościach, które zostały prawidłowo wykształcone.

  • Układ nerwowy stanowi integralną całość - sprawność układu nerwowego jako całości zależy od prawidłowego funkcjonowania każdej z jego struktur.

  • Reakcje adaptacyjne mają wpływ na rozwój integracji sensorycznej. Reakcje adaptacyjne wymagają uporządkowania wrażeń, ciągłego porównywania ich z doświadczeniami, które miały miejsce w przeszłości oraz wygenerowania adekwatnej do sytuacji odpowiedzi organizmu.

Terapia ma postać zabawy i jest atrakcyjna dla większości dzieci. Jej bezpośrednim celem jest polepszenie procesu integracji pomiędzy poszczególnymi zmysłami w układzie nerwowym. Terapeuta stymuluje także motorykę małą, motorykę dużą czy koordynację wzrokowo- ruchową. Zadaniem terapeuty jest dobranie terapii w taki sposób, aby poprawić zaobserwowane deficyty. Przez zastosowanie odpowiednich technik może on ograniczać siłę nieprzyjemnych bodźców lub, w zależności od sytuacji, dostarczać bardzo silnych bodźców, aby odpowiednio stymulować małego pacjenta.

Terapia odbywa się w specjalnym pomieszczeniu, na specjalnym sprzęcie przeznaczonym do integracji sensorycznej. W trakcie ćwiczeń wykorzystywane są specjalne platformy, deskorolki, hamaki, piłki, równoważnie, materiały o zróżnicowanej fakturze, przedmioty pomocne do stymulacji wzrokowej i słuchowej. Poniżej przedstawione zostaną przykładowe ćwiczenia dla określonych typów zaburzeń.

Poprawa koordynacji wzrokowo-ruchowej:

  • odbijanie piłki, balonika, zarówno w pozycji stojącej jak i siedzącej w parze z opiekunem lub samodzielnie.

  • malowanie pędzlem

  • kreślenie palcem figur geometrycznych, liter alfabetu, cyferek.

Stymulacja dotykowo-propioceptywna:

  • używanie w trackie kąpieli gąbek o różnorodnej fakturze i kształcie, np. w czasie kąpieli dziecko może nazywać myte części ciała

  • masowanie ciała specjalnymi piłeczkami z wypustkami, szczotkami, masażerami itd.

  • odgadywanie co znajduje się w pudełku - dziecko bez pomocy wzroku, jedynie za pomocą dotyku odgaduje co jest w nim ukryte

  • przy zamkniętych oczach dziecko odgaduje gdzie zostało dotknięte przez opiekuna

  • kreślenie na plecach poszczególnych liter alfabetu - dziecko ma za zadanie odgadnąć jej nazwę.

Stymulacja przedsionkowa, doskonalenie obustronnej koordynacji:

  • bujanie w fotelu, na bujaku czy huśtawkach

  • podskoki: obunóż, jednonóż, wokół własnej osi, przez przeszkody, po wykreślonych śladach

  • chód wzdłuż wyznaczonej linii, stopa za stopą, chodzenie po wąskiej ławeczce

  • turlanie na materacu, zawijanie w dywan

  • rzucanie piłki oburącz, rzucanie do celu

  • wygniatanie masy solnej, plasteliny, modeliny

  • pajacyki, klaskanie, wybijanie rytmu.

Poprawa znajomości schematu własnego ciała:

  • wskazywanie z jednoczesnym nazywaniem poszczególnych części własnego ciała

  • weryfikacja znajomości poszczególnych nazw określających pozycje ciała - lewo, prawo, dół, góra, niżej wyżej,

  • chód po wyznaczonej trasie.

U dzieci z zaburzeniami sensorycznymi nie ma konieczności przyjmowania leków ani stosowania zaopatrzenia ortopedycznego, o ile nie ma wskazań wynikających z współtowarzyszących jednostek chorobowych.

ROKOWANIA

Zaburzenia integracji sensorycznej mają na ogół dobre rokowania. Odpowiednio wcześnie wdrożony proces terapeutyczny pozwala na wyrównanie zaistniałych deficytów.

Bibliografia:

  1. Przyrowski Z., Kwestionariusz rozwoju sensomotorycznego, wyd. Empis, Warszawa 2014

  2. Ahn R. R. i in., Prevalence of parents’ perceptions of sensory processing disorders among kindergarten children, American Journal of Occupational Therapy, 2014 (58), s. 287–293.

  3. Borkowska, K. Wagh , Integracja sensoryczna na co dzień, wyd. PZWL, 2010

Oceń artykuł i pomóż na rozwijać portal

Ocena: 0 - 0 głosy




dnia 2018-11-03

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ


Wasze komentarze: (0)
Nie dodano jeszcze żadnego komentarza.
.

Logowanie / Rejestracja